Toplica pamti mnogo naroda, ratova i seoba, ali malo koja epizoda je ostala toliko snažna u kolektivnom sećanju, a istovremeno tako slabo zapisana u udžbenicima, kao dolazak i nestanak Čerkeza u drugoj polovini 19. veka.
Ime Čerkeza u ovom kraju i danas se izgovara tiše nego druga – kao upozorenje, a ne kao uspomena.
Ko su bili Čerkezi?
Čerkezi, odnosno Adige, potiču sa severnog Kavkaza, iz istorijske oblasti Čerkezija. Tokom višedecenijskog Kavkaskog rata, Rusko carstvo je do 1864. godine slomilo njihov otpor. Usledio je masovni progon – stotine hiljada ljudi bile su primorane da napuste domove i preko Crnog mora potraže spas u Osmansko carstvo.
Osmanska država ih nije naseljavala slučajno. Čerkezi su bili ratnici, disciplinovani i naviknuti na oružje, te su raspoređivani u nemirne oblasti Carstva – posebno tamo gde je hrišćansko stanovništvo pružalo otpor.
Kako su stigli u Toplicu?
U periodu 1864–1876. godine, Čerkezi su planski naseljeni u oblast Toplica, tada pod osmanskom upravom. Dovođeni su sa zadatkom da štite tursku vlast i kontrolišu lokalno stanovništvo.
Konkretna sela i naselja
Istorijski izvori, putopisi i usmena predanja beleže čerkeško prisustvo u i oko sledećih sela: Mala Plana, Velika Plana (toplička, kod Prokuplja), Bresničić, Dubovo, Pločnik (šira okolina), Gornja i Donja Konjuša, delovi okoline Prokuplja i Kuršumlije
U tim selima su dobijali: kuće ili zemlju oduzetu lokalnim Srbima, poreske olakšice, oružje i slobodu kretanja.
Praktično, bili su produžena ruka osmanske vlasti na terenu.
Odnos prema pravoslavnim Srbima
Odnosi sa pravoslavnim stanovništvom bili su izrazito loši. U narodnom pamćenju Toplice, Čerkezi su ostali zapamćeni po: nasilnim upadima u sela, otimanju stoke i letine, paljenju kuća, zastrašivanju i progonima.
Važno je naglasiti da ovo nije bio spontani verski ili etnički sukob, već sistematski odnos moći. Čerkezi su postavljeni iznad lokalnog stanovništva i koristili su zaštitu osmanske administracije.
Ipak, istoričari danas ukazuju na složeniju sliku – i sami Čerkezi su bili narod bez domovine, prisilno raseljen i gurnut u ulogu koja je donosila kratkoročnu sigurnost, ali dugoročnu mržnju okoline.
Nagli kraj čerkeškog prisustva
Sve se menja tokom Srpsko-turskih ratova 1876–1878. godine. Ulaskom srpske vojske u Toplicu i oslobođenjem kraja: osmanska vlast se povlači, Čerkezi ostaju bez političke i vojne zaštite, dolazi do masovnog odlaska.
Većina se povlači ka Kosovu, potom u Makedoniju, dalje u Anadoliju, Siriju i Jordan.
Za razliku od nekih drugih doseljenika, nisu se trajno zadržali niti asimilovali. Čerkeška sela u Toplici su u kratkom roku opustela, a njihovo stanovništvo nestalo iz popisa.
Zašto su nestali bez traga?
Zato što su u Toplicu došli bez namere da ostanu, bez veza sa lokalnim stanovništvom, kao vojni faktor, a ne kao zajednica.
Nisu gradili crkve ni trajne institucije, nisu sklapali mešovite brakove u značajnom broju i nisu imali razloga da ostanu kada je vlast koju su služili nestala.
Šta nam danas govori ova priča?
Priča o Čerkezima u Toplici je opomena koliko su mali narodi često moneta za potkusurivanje velikih imperija. Jedni su izgubili domovinu na Kavkazu, drugi su u Toplici izgubili mir i sigurnost.
Zato se ime Čerkeza u ovom kraju nije sačuvalo kao kulturno sećanje – već kao istorijsko upozorenje.
Izvor: sajt Gvozdenim korakom predaka
